Şîa'da Gaybet İnancı ve Gâib On İkinci İmam

Bazen çok sıradan gibi gözüken, insanların ilgiye değer bulmadığı bazı olaylar, umulmadık bir şekilde tarihin gidişatına yön verirler. Onunla ilgili yaşanan tartışmalar, değişik fikirlerin ortaya atılmasına ve buna bağlı da olarak yeni oluşumların filizlenmesine yol açar. İmâmiyye Şiası’nın on birinci imamı Hasan el-Askerî’nin bir oğlunun dünyaya gelip bir süre sonra gaybete gittiği iddiası, başlangıçta imâmet yarışında sadece bir adım öne geçmek için ortaya atılan bir fikir olarak gözükürken, zaman içerisinde Şiîliğin gidişatına yön veren en önemli köşe taşlarından biri haline gelmiştir. Sonradan Onikinci İmam Muhammed el-Mehdî olarak tanınacak söz konusu çocuğun varlığı ve gaybeti fikriyle birlikte Şiî imâmet düşüncesi yeni bir sürece girmiş, oluşacak olan günümüz Şiîliğinin altyapısı bu şekilde tamamlanmıştır.

“Gaybet İnancı ve Şiîlik’teki Yeri” isimli çalışmamız, giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında, takip ettiğimiz metod ve kullandığımız kaynaklar hakkında birtakım değerlendirmeler yapılmıştır. Ardından, bu inancın temelini oluşturan “gaybet” ve “ric’at” terimleri ile bunların tarihsel süreç içerisinde kazandıkları anlamlar üzerinde durulmuştur.

Birinci bölümde, gaybet düşüncesinin tarihi arkaplanı ve Müslümanlar arasındaki ilk tezahürleri ele alınmıştır. Burada ilk olarak, gaybet inancının oluşumuna etki eden sosyo-kültürel, dinsel ve efsanevi faktörler incelenmiştir. Ardından Müslümanlar arasındaki ilk gaybet iddiaları gündeme getirilmiştir. Muhammed b. el-Hanefiyye’nin gaybeti iddiaları ile başlanılan birinci bölüm, Yahya b. Ömer’in gaybetinin çok yaygın olarak ileri sürüldüğü dönemle sona erdirilmiştir.

Şia’da gaybet düşüncesiyle ilgili en önemli gelişme Onbirinci İmam Hasan el-Askerî’nin ölümüyle birlikte yaşanmıştır. Bu konuyu ele aldığımız ikinci bölümde, ilk olarak, Hasan el-Askerî öncesi siyasi durum özetlenmiş ve sonra da onun vefatının ardından Şia içerisinde ortaya çıkan bölünmelere değinilmiştir. Bu tartışmaların diğer bir boyutunu oluşturan sefirlik (bablık) konusu da detaylı olarak incelenmiştir. İmâmiyye gaybet inancına geçmeden önce de, bu fikrin oluşumunda etkili olan “Nevbahtî Ailesi” gibi bazı aile ve şahıslar üzerinde durulmuştur.

Üçüncü ve son bölüm ise, gaybet fikrinin İmâmiyye Şiasıyla birlikte tam bir inanç esası haline gelmesine ayrılmıştır. Bu kısımda, ilk olarak, gaybetle ilgili yazılan kitaplar ele alınmıştır. Daha sonra ise Onikinci İmam Muhammed Mehdî’nin gaybeti meselesine girilmiştir. Burada gaybetin sebepleri, süresi, iki gaybet, gaybeti tabiatı, kelâmi temelleri ve Onikinci İmam’ın mehdîliği gibi konular en ayrıntılarına kadar işlenmiştir. On İki İmam Şiası’nın da ele alındığı bu bölümde, on iki imam, İmâmiyye ve İsnaaşeriyye gibi konu ve kavramlar incelenmiştir. Son olarak da, bu düşüncenin Şia üzerinde etkisi ve İmâmiyye Şiası’nın gelmiş olduğu son durum hakkında birtakım değerlendirmeler yapılmıştır.

Our thesis named “The Belief of Ghayba (Occultation) and its Role in Shi’ism” is consist of three parts. In the introduction part, some evolutions were made on the method we followed and on works we used. Then, the terms “ghayba” and “raj‘at” (resurrection of the Prophet’s household) which form the foundation of this belief and meanings they get in the historical process are dealth with.
In the first part, historical backgraund of occultation thought and its first appearings among the muslims were taken up. Here firstly, socio-cultural, religional and legendary factors affecting the formatin of occultation belief were investigated. And then, the first occultation allegations among muslims were put on the agenda. And first part which is begun with Muhammad b. Al-Hanafiyya’s occultations allocations was ended with the period in which Yahya b. Umar’s occultation thought is alleged pervasively.
In the Shia the most important development concerned with occultation thought was experienced with the death of eleventh imam Hasan al-Askari. In the second part in which we dealt with this issue, firstly political situation before Hasan al-Askari was outlined and then was touched to the seperations which appeared after his death among Shi’ites. Wikala (agency) issue which forms the other aspect of these discussions was investigated elaborately. Before going through Imamite Shi’ite’s occultation belief, some families and persons who made effect on the formation of this idea like Navbahti Family were studied.
Altough the third part is allocated to occultation idea’s transformation to a complete faith together with Imamite Shi’ites. In this part firstly, books written on occultation were investigated. And then, to the Muhammad Mahdi’s occultation issue was come in. Here, issues such as causes of occultation, its duration, two occultations, the nature of occultation, its theological foundadions and massianism of twelfth imam were investigated very elaborately. In this section where also Twelve Imam Shi’ites were investigated, issues and concepts such as twelve imam, Imamiyyah and Ithna’ashariyya were dealt with. Finally, some evoluations were made on this thought’s affect on Shi’ite and concerned with the last situation to which Imamite Shi’ites reached.